كلر، پاككنندهاي كه بلاي جان ميشود
البته در كنار متهم رديف اولي همچون كلر و تركيبات ازتدار آن، كارشناسان معتقدند نبايد از گزينههاي احتمالي ديگر نظير تركيب كروميوم ـ 6 نيز غافل شد كه در حال حاضر به عنوان يك عامل آلاينده تحت بررسي و تحقيقات محققان قرار دارد. در همين رابطه و مثلا در آمريكا، كارشناسان مشاور سازمان حفاظت محيط زيست، مقامات دولتي را به برنامهريزي و اعلام يك طرح رهگيري براي آزمايش كردن ناخالصي و آلودگي كروميوم ـ 6 در آبهاي آشاميدني كشور دعوت كردهاند تا براساس نتايج احتمالي آن، قوانين و مقررات مربوط به آبهاي آشاميدني تحت بازبيني و تجديدنظر قرار گيرد.
با اين اوصاف، كارشناسان و مهندسان زيست محيطي از كشورهاي آمريكا و سوئيس كه نظرات آنها در شماره جديد نشريه Science منعكس شده است، معتقدند بايد در مورد كلر و مشكلات آن رفتاري توام با احتياط و پيشبيني را اتخاذ كرد.
به اعتقاد كارشناسان زيست محيطي، در شرايط امروز آنچه براي ما روشن نيست مشخص نبودن ضرورت بودن يا نبودن كلر است. به بيان ديگر بايد ديد آيا ريسكهاي احتمالي نزديكي به كلر يا هزينههاي مرتبط با تكنيكهايي كه ميتواند رفتار و نتايج سوء آن را به حداقل برسانند براي ما مهمتر هستند يا درگير شدن در ورطه مشكلات جديد ناشي از كنار گذاشتن كامل كلر و استفاده از راهكارهاي جايگزين تصفيه و بهبود كيفيت آب از اهميت بيشتري برخوردارند. در همين رابطه، محققان هشدار ميدهند تشخيص و شناخت چنين پيامدهاي پيشبيني نشده ناشي از تغيير رويه و كنار گذاشتن گندزدايي كلر به نوبه خود بروز چالشهاي جديدي در ارتباط با بهرهبرداري تاسيسات و واحدهاي تصفيه آب آشاميدني و فاضلاب را در پي خواهد داشت.
در اين ميان آنچه كاركرد گندزدايي كلر در آب نشان ميدهد، متوقفساختن ردپاي ميكروبهاست. ميكروبها تمايل دارند در آبهايي كه به لحاظ حضور مواد آلي غني هستند به حيات خود توسعه و رونق ببخشند. زماني كه كلر با مواد آلي تركيب و همراه ميشود، بوي بد و نامساعدي به خودش ميگيرد و محصولات جانبي سمي گندزدايي توليد ميكند. به همين دليل بيشتر مواد آلي موجود در منبع آب شرب، به واسطه حضور قهرمان ما و در حين فرآيند كشتن ميكروارگانيسمهاي ناجور به صورت زننده و نامساعدي آزاد ميشوند. به اعتقاد كارشناسان زيست محيطي، يكي از راهحلهايي كه در اين بار، ميتوان اتخاذ كرد، افزايش ميزان انعقاد و فيلتراسيون كربن فعال براي مواد آلي پيش از رها كردن كلر براي به انجام رساندن ماموريتش است. البته چنين روشي به همان سنگيني عنوانش هزينهبر خواهد بود و به همين دليل است كه اكثر واحدها و تاسيسات آب و فاضلاب سراسر دنيا به فرآيند ساده و ارزان وارد كردن آمونياك به درون مخلوط و سپس افزودن كلر روي ميآورند. اتخاذ اين شيوه تصفيه منابع آبي، هر چند تقليل سطوح فعاليتي كلر و كاهش مقادير محصولات جانبي سمي گندزدايي را به دنبال خواهد داشت، اما از نتيجه كار كه آبشويي و رسوب كلر خواهد بود نميتوان خلاص شد.
شركتهاي بهرهبردار آب و فاضلاب شهري براي حل مشكل آبشويي عنصر سمي سرب از لولههاي آب و تثبيت آن به استفاده از مواد كندكننده و بازدارنده خوردگي روي آوردهاند. به عنوان مثال در شهري مثل واشنگتن كه به واسطه كاربرد ماده گندزداي كلرآمين با معضل آبشويي و رسوب سرب در لولههاي آب شرب دست به گريبان است، شركت بهرهبردار منابع آب در سال 2004، كار افزودن تركيبات ارتوفسفات بازدارنده خوردگي به مجاري آب آشاميدني را شروع كرده است. اين در حالي است كه اساسا استفاده از تركيب گندزداي كلرآمين محل بحث و ترديد كارشناسان است. به ادعاي كارشناسان استفاده از كلرآمين، ضمن پيامد آبشويي سرب در آب شرب ميتواند به توليد طيف مختلفي از محصولات جانبي سمي ازتدار موسوم به نيتروزامينهاي سرطانزا بينجامد و اين مشكل زماني بروز ميكند كه منبع آب محتوي پليمرهاي مصنوعي همچون عاملهاي تصفيهكننده آب باشد. در همين خصوص، كارشناسان زيست محيطي روي توسعه روشهاي كمهزينه براي زدودن مواد آلي و تحقيق و پژوهش بيشتر در زمينه بهرهگيري از تركيبات گندزداي جايگزين همچون ازن بحث و استدلال ميكنند. اين قبيل گندزداهاي جايگزين با خودشان دستهاي از محصولات جانبي برميك و نور مافوق بنفش را به همراه ميآورند كه محصولات فرعي شناختهشدهاي را ندارند و به عنوان جايگزين بيخطري براي كلر در نظر گرفته ميشوند.
مصرف كلر براي ضدعفوني را فراموش كنيد
دست
برداشتن كامل از كلر ممكن است باعث كاهش برخي از اثرات جانبي كمتر شناخته
شدهاي كه به نفع جامعه هم شود. به طور مثال كمك به كاهش اثرات
آنتيبيوتيكها، ضدميكروبها، بازدارندههاي بتا و تركيبات مختلكننده
درونريز كه راه خودشان را به درون محيطهاي آبي پيدا ميكنند يا مثلا در
مورد آبهاي سطحي پاييندست تاسيسات تصفيه فاضلاب كه در آنجا گندابها با
كلر گندزدايي ميشوند، آن دسته از تركيبات شيميايي كه با الكترونهاي كلر
پيوند ميخورند دستخوش فرآيند تغيير و تبديل فتوشيميايي شده و به
ديوكسينهايي تجزيه ميشوند كه در كف رسوبات انباشته ميشود و از دور خارج
شدن تركيبات زيانباري همچون ديوكسينها به نفع ما تمام ميشود. كارشناسان
معتقدند وجود چنين نتايج سودمندي كفايت ميكند تا بخواهيم مقداري كلر را به
عنوان يك گندزداي باقيمانده و مازاد، در آينده حفظ كنيم. با اين اوصاف و
به رغم وجود استانداردهاي آب آشاميدني كه از سوي سازمان حفاظت محيط زيست به
همراه فهرستي از متدهاي قابل قبول براي تصفيه آبهاي آلوده به
بهرهبرداران ارائه ميشود، اما نهايتا شركتهاي آب و فاضلاب و شهرداريها
نوعي از شيوه تصفيه آب را به كار ميبندند كه بهتر عمل كرده و البته از نظر
هزينه نيز كارآمدترين باشد. در واقع اعمال محدوديتهاي كمتر روي
آلايندهها مترادف هزينههاي بيشتر تصفيه خواهد بود.
مترجم: حوريه هادي
منابع: Discovery/ Science/ NYTimes