جام جم آنلاين: پژوهشگران کشور با تحقيقاتي اثرات نامطلوب لامپ هاي کم مصرف بر مغز جنين، کاهش حافظه، پوست و چشم را به اثبات رساندند و ضمن هشدار نسبت به نحوه استفاده از اين لامپ ها خواستار ايجاد پروتکلي براي معدوم سازي يا استفاده صحيح از آن شدند.

لامپ هاي فلورسنت فشرده (CFL) که در ايران به نام «کم مصرف» عرضه مي شود در اوايل دهه 1980 به بازار آمد و همزمان با ورود اين نوع لامپ ها هشدارهايي در زمينه اثرات نامطلوب اين نوع لامپ ها گزارش شد. در اين راستا پروژه هاي تحقيقاتي در شرکت هاي دانش بنيان اجرا شد که برخي از ادعاها در زمينه اثرات زيان بار لامپ هاي فلوروسنتي به اثبات رسيد. محمود عابدي خرسند مدير گروه تحقيقاتي فناوري سبز در گفتگو با مهر ، لامپ هاي کم مصرف را لامپ هاي فلوروسنتي يا مهتابي معرفي کرد و گفت: لامپ هاي کم مصرف همانند لامپ هاي فلوروسنتي لوله اي هستند که براي توليد نور سفيد به ميزان 5 ميليگرم «جيوه» استفاده مي شود. لامپ هاي مهتابي بر خلاف لامپ هاي رشته اي که 5 درصد انرژي را به نور تبديل مي کند قادرند 95 درصد انرژي را به نور تبديل کنند. وي با تاکيد بر اينکه جيوه ماده سمي است ، اظهار داشت: انتشار اين ماده در محيط ، اثرات نامطلوبي بر روي مغز جنين، عقيم شدن، سردرد و کاهش حافظه دارد. از اين رو در حال حاضر در دنيا استفاده از اين ماده در توليد «ترموستات» و «دماسنج»ها ممنوع اعلام شده است. اين محقق با تاکيد بر اينکه مشکل اصلي اين ماده سمي زماني است که لامپ هاي کم مصرف شکسته مي شود و جيوه آن در محيط منتشر مي شود ، گفت: تنگستن موجود در لامپ هاي رشته اي به مرور مستهلک و جباب شيشه اي آن به پودر «سيليس» تبديل مي شود ولي زماني که لامپ هاي فلوروسنتي فشرده شکسته مي شود پودر جيوه بر روي وسايل و اشياي موجود در محيط مي نشيند که در اين صورت لازم است ضمن استفاده از دستکش و دستمال هاي تنظيف، سيستم هاي تهويه ، برودتي و جاروبرقي خاموش شود تا از انتشار آن در محيط زيست جلوگيري شود. علاوه بر اين ، لامپ هاي کم مصرف بايد در مراکز بازيافت ويژه اي جمع آوري شود تا با زباله هاي معمول معدوم نشوند. عابدي با اشاره به اجراي پروژه تحقيقاتي در اين زمينه به مضرات لامپ هاي مهتابي پرداخت و يادآور شد: لامپ هاي کم مصرف از تغيير فرکانس (شدت و ضعف نور) برخوردار هستند که اين امر موجب آسيب رساندن به چشم و ايجاد بيماريهايي چون آب مرواريد مي شود. مدير عامل شرکت دانش بنيان شرکت ايده سازان تدبير يونيزاسيون (از دست دادن يا گرفتن الکترون توسط يون) را از ديگر معايب اين لامپها نام برد و گفت: يونيزاسيون نورهاي لامپ هاي فلوروسنتي در دراز مدت اثرات تخريبي بر روي بافت هاي پوست ايجاد مي کند از اين رو بر اساس پروتکل هاي جهاني استفاده از اين لامپ ها در سوله هاي جوجه کشي، مرغداري ها، گاوداريها و صنايع تبديل چون پوست و چرم که زمينه هاي فساد آنها را فراهم مي کند جلوگيري مي شود. وي لامپ هاي کم مصرف را «بمب هاي شيميايي» معرفي کرد و يادآور شد: خطرات زيست محيطي لامپ هاي فلورسنتي به گونه اي است که لامپ فلورسانتي بر روي خاک شکسته شود تا چند سال هيچ گياه و درختي در آن منطقه قادر به رشد نيست.

رويکرد جهاني در استفاده از لامپ هاي کم مصرف

اين محقق به رويکرد جهاني در زمينه استفاده از لامپ هاي کم مصرف اشاره و اضافه کرد: در ساير کشورها عمر مفيد لامپ ها از 5 تا 10 هزار ساعت عنوان شده است و مصرف کننده پس از پايان زمان عمر مفيد آن را به مراکز بازيافت تحويل مي دهند تا به روش هاي خاصي معدوم شود ولي در ايران به دليل نبود آيين نامه ها يا پروتکل ملي و جهاني تا زمان شکسته نشدن از آن استفاده مي کنند. عابدي CFL و FL را از فناوري هاي کاربردي در توليد لامپ ها ذکر کرد و افزود: اين دو فناوري در مهندسي مدارهاي الکتريکي لامپ ها به کار مي رود.در گذشته براي توليد لامپ ها از فناوري FL استفاده مي شد ولي در حال حاضر از فناوري CFL براي توليد مدار لامپ هاي فلوروسنتي فشرده استفاده مي شود. مديرعامل شرکت دانش بنيان شرکت ايده سازان تدبير با اشاره به طرح تحقيقاتي در اين شرکت افزود: نتايج آزمايش هاي استفاده همزمان از لامپ هاي کم مصرف فلوروسنتي فشرده با لامپ هاي آفتابي حاکي از کاهش اثرات لامپ هاي کم مصرف است ضمن آنکه اين آزمايشها نشان داد که استفاده از لامپ هاي کم مصرف رنگي اثرات نا مطلوب کمتري نسبت به لامپ هاي کم مصرف نور سفيد دارد. وي استفاده از لامپ هاي فلوروسنتي فشرده (کم مصرف) در مراکز و محيط هاي عمومي و نصب آن در ارتفاع سه متر را از راهکارهاي کاهش اثرات تخريبي اين لامپ ها نام برد و اظهار داشت: نصب اين لامپ ها در ارتفاع زياد باعث مي شود که در طول مسير از اثرات نامطلوب آن کاسته مي شود. عابدي همچنين بر تدوين پروتکلي در زمينه استفاده صحيح و معدوم کردن لامپ هاي کم مصرف در کشور تاکيد کرد و گفت: اين پروتکل که مي تواند ضامن سلامت محيط زيست باشد بايد از سوي وزارت نيرو و با همکاري وزارتخانه هاي صنايع و بهداشت تدوين و در سطح ملي اجرايي شود. 

جزئيات لامپهاي کم مصرف

جيوه عنصر ضروري و تشکيل دهنده لامپهاي کم مصرف است. مقدار جيوه در لوله هاي شيشه اي CFL (لامپ کم مصرف) بسيار کم است و هر لامپ کم مصرف عادي داراي 5/2 ميليگرم جيوه است. در مقايسه بايد گفت باتريهاي ساعت در حدود 25 ميليگرم، دماسنج هاي قديمي منازل 500 ميليگرم و پرکننده هاي دندان حدود 100 تا 500 ميليگرم جيوه به فرم آلياژ آمالگام دارند. اينکه استفاده از لامپهاي CFL در منازل بي خطر است يا خير بايد گفت که ما مي توانيم با رعايت نکات ايمني در نحوه برخورد با جيوه موجود در لامپهاي فلورسنت، در بيمارستانها، محيطهاي کار، مدارس و يا آسايشگاه ها استفاده کنيم. لامپهاي CFL يا کم مصرف متشکل از لوله هاي شيشه اي هستند که در صورت وارد آمدن ضربه، مي شکنند لذا همواره بايد از پايه لامپ آن را باز و بسته کرد و هيچگاه با فشار زياد اين نوع لامپها را داخل سوکت با استفاده از لوله هايش نچرخانيد زيرا احتمال شکسته شدن شيشه آن وجود دارد. ضمن آنکه هنگام خريد لامپ کم مصرف نيز بايد به مرغوبيت و استاندارد بودن آن توجه شود.

اگر لامپ شکسته شود

از آنجا که مقدار اندکي جيوه در لامپهاي کم مصرف وجود دارد بزرگترين ريسکي که ناشي از شکستگي لامپ وجود دارد بريدگي ناشي از لبه هاي تيز شيشه يا حباب لامپ است. تحقيقات نشان داده است که ريسک براي سلامت مصرف کننده در صورت شکستگي لامپ وجود ندارد و بايد شکستگي ها را به طور درست و مناسب جمع آوري کرد.
 
با راهنماي زير در زمينه تميز کردن مناسب و دور انداختن لامپها مي توانيد هرگونه ريسکي را به حداقل برسانيد:

- اگر در اتاق کوچکتر از 3 در 5/2 متر مربع است 15 دقيقه آنجا را ترک کنيد.

- در صورت امکان پنچره ها را باز کنيد تا هواي اتاق تهويه شود.

- همه خرده شيشه ها و ذرات ريز بدون استفاده از جاروبرقي جمع آوري شود چرا که جارو برقي مي تواند جيوه را در هوا منتشر کند.

- اگر مجبور به استفاده از جارو برقي هستيد پنجره هاي اتاق را باز کنيد و پس از جارو کشيدن کيسه جارو برقي را تخليه کرده و داخل محفظه را با دستمال مرطوب تميز کنيد.

- خرده هاي شکسته شده را در کيسه پلاستيکي در بسته قرار دهيد و محدوده را با پارچه مرطوب پاک کنيد تا هرگونه ريزه هاي بسيار کوچک و ظريف شيشه پاک شود. پارچه به کار رفته را نيز در ظرف پلاستيکي قرار دهيد.

- در صورتي که قطعات لامپ شکسته شده بر روي فرش ريخته باشد قطعات آن را با استفاده از دو مقوا از روي فرش جمع آوري کنيد و قطعات ريز را با نوار چسب از سطح فرش جمع آوري کنيد. در صورت امکان فرش را در فضاي آزاد تکان دهيد تا ذرات آن کاملا ريخته شود.

- براي دفع زباله حاصله اجزا را داخل کيسه نايلوني قرار داده و در آن را ببنديد و در سطل زباله قراردهيد.

گزارش تحقيقات مرکز بهداشت کانادا بر روي پرتوهاي فرابنفش لامپهاي فلورسنت

ادعا مي شود که تابش پرتوهاي فرابنفش (UV) از لامپهاي CFL داراي پتانسيل  ابتلا به کهير، آماس و تاول قرنيه (آب مراريد) است که در اين زمينه مرکز بهداشت تحقيقات کانادا تحقيقاتي انجام داده است و گزارش زير نتايج آزمايشهاي اين مرکز براي تعيين ميزان انتشار پرتوي فرابنفش (UV) و الکترومغناطيس از يک نمونه 30 تايي لامپ کم مصرف يا فلورسنت فشرده (CFL) است.
 طبق نتايج اين تحقيقات لايه اضافي در لامپهاي کم مصرف مانع انتشار اشعه فرابنفش مي شود از اين رو مي توان از يک لامپ کم مصرف براي 4/5 ساعت در روز بدون اثر تخريبي بر پوست استفاده کرد. علاوه بر اين در فاصله سه سانتيمتري التهاب پوستي پس از 2/55 ساعت در صورت مواجه مداوم رخ مي دهد. همچنين مي توان از لامپهاي کم مصرف حباب دار براي 4/5 ساعت در روز بدون اثرات مخرب بر سلامتي استفاده کرد.
 اين تحقيقات همچنين نشان مي دهد که مقادير حد آستانه هاي مورد استفاده در اين ارزيابي (اشعه فرابنفش) داراي شرايطي است که هر کسي مي تواند به کرات از اين لامپها بدون اثرات مخرب بر سلامتي استفاده کند به گونه اي که براي بيماران مبتلا به "پلي مورفيک"، "اکتينيک" مزمن، خارش پوستي اکتينيکي، کهير خورشيدي، لوپوس و پورفيري هستند اثري ندارد.
 در عين حال از ميان صدها موادي که باعث حساسيت UV مي شود، بعضي مواد مانند آنتي بيوتيک هاي خاص، داروهاي ضد افسردگي، داروهاي مدر، لوازم آرايشيف داروهاي آرام بخش، عصاره رغال سنگ، رنگ و روغن ليمو و همچنين برخي از  گياهان در مواجهه با منابع اشعه فرابنفش ممکن است باعث آسيب هاي پوستي و چشمي شوند. علاوه بر اين، اين مقادير به اشخاصي که لنز چشمي آنها با جراحي آب مرواريد خارج شده اعمال نمي شود.
 نتيجه اينکه لامپهاي کم مصرف بدون حباب در فاصله کمتر از 30 سانتيمتري استفاده نشود تا از اثرات نا مطلوب بلند مدت بر سلامتي جلوگيري شود. 

نتايج مربوط به شدت ميدان الکتريکي

هر دو ميدان الکتريکي ELF و LF در لامپهاي کم مصرف با دور شدن از لامپ تضعيف مي شود به طوري که لامپ هاي با وات کمتر داراي پرتو الکتريکي کمتر است. به عبارت ديگر ميدانهاي الکتريکي و مغناطيسي ناشي ار استفاده از لامپهاي کم مصرف کمتر از استاندارد است و خطري براي سلامت ندارد.